Het Systeem - waarom toch het systeem?

Brief aan Martin Schravesande, schrijver van "De Thuiszittersklas"

Beste Martin,

Als er iemand is die recht van spreken heeft over het probleem van de thuiszitters, dan ben jij het wel (nou, er zijn er ook enkele anderen hoor, maar ik hou van de stijlfiguur). Laat ik eerst verklaren dat ik je enorm bewonder, alleen al door je kwetsbare opstelling naar deze kinderen.

Je houdt je ook bezig met duiding van de problematiek. Ik ook. Waar komt dat uitvallen vandaan? Kunnen we daar iets zinnigs over zeggen? Ja, dat kan. Tussen alle genoemde factoren (die ga ik hier niet noemen) komt er één argument naar voren dat bij mij is blijven knagen. Dat zal ik je vertellen: je zegt, dat het geen nut heeft het s-woord te noemen: het systeem. Want, zo zeg je (ik citeer): 

Maar begin niet over ‘het onderwijssysteem’. 2) Onderwijs was altijd al een systeem en elk systeem sluit mensen uit. Dat is eigen aan systemen. 3) Ik begrijp de verleiding om de groei van schooluitval aan ‘het systeem’ te wijten, maar het woord ‘systeem’ is een makkelijke vijand. 4) Het zegt weinig, verklaart niet de groei van uitval en brengt zeker geen oplossingen dichterbij.

Ik moet toegeven, dat ik hier een heel andere visie op heb. Ik ben inderdaad zo iemand, die dat s-woord wel categorisch gebuikt. Daar heb ik redenen voor. Ik pak elke zin op en geef mijn visie erop.

Zin 2). (ik heb ze voor het gemak genummerd) Systemen zijn bedoeld om op efficiënte wijze bepaalde, vooraf gewenste resultaten te bereiken. Niks mis mee. En meestal lukt dat best goed. Echter, het gaat hier om mensen. Mensjes, wel te verstaan. Daar moet je uit ethisch oogpunt heel zorgvuldig mee omgaan. Ouders die een kind hebben gekregen, doen er alles aan wat in hun vermogen ligt, dit kind de liefde en verzorging te geven die nodig is om een volgroeide volwassene te worden (we weten allemaal dat dat een heidens moeilijke taak is waarin van alles kan mislukken...). Dat noemen we ook geen systeem, want we leven in een wereld waar ieder individu geacht wordt deze opvoedingstaak zelf te kunnen oppakken en volvoeren. 

Met onderwijs is het natuurlijk anders. Daar hebben we ooit de Staat verantwoordelijk voor gemaakt. En hoe! We hebben het meest dwingende schoolsysteem ter wereld (op Duitsland en Noord-Korea na - eehm was dat niet een dictatuur?). Dat onderwijs een systeem is, doet niets af aan het feit dat we het toch echt nog steeds over kinderen hebben, mensen-in-wording dus. Werkt een systeem op bepaalde punten niet goed? Dan moet je bijsturen, net zolang totdat het probleem niet meer voorkomt. Of we wat betreft het onderwijs daar goed in slagen, waag ik ernstig te betwijfelen.

Systemen sluiten niet zomaar uit. Goede systemen tenminste niet. Er worden bv. feedbackloops ingebouwd, die problemen voorzijn, signaleren en oplossen voordat ze escaleren. En als we systemen rondom kinderen bouwen, dan moeten we daar nog veel meer zorgvuldigheid in betrachten. Dus nee, hier passen geen vanzelfsprekendheden. Vanzelfsprekendheden zijn dooddoeners. Daar moeten we alleen al uit eergevoel niet aan doen.

Zin 3) 'Systeem' is een makkelijke vijand - Ik hecht eraan, de mensen die in het onderwijs werken altijd buiten de discussies te houden die ik aanzwengel. Echt altijd, categorisch. De mensen op de werkvloer, en ook de mensen die de boel besturen - de bestuurders. Ik hecht er juist aan om de problemen NIET bij de mensen neer te leggen. Juist dát is te makkelijk! De mensen die elke dag weer proberen om de leerlingen te geven wat ze vanuit het hart denken te moeten geven, die zet ik liever op een voetstuk. Geen verwijt! Geen kritiek. Veeleer complimenten en bewondering.

Maar...... ik heb wel degelijk kritiek. En goed onderbouwde kritiek. Die kritiek kan je in talloze blogs, filmpjes en podcasts van me bekijken en beluisteren. En telkens gebruik ik dat s-woord dus. Waarom? Om de mensen er buiten te laten en toch kritiek te kunnen blijven leveren, dat had ik al gezegd. Dat is reden 1. Reden 2: omdat "HET SYSTEEM" diepe weeffouten bevat (niet omdat het een vijand is).

Er zijn - helaas - een enorme hoeveelheid weeffouten, echt verontrustend veel. Nogmaals: ik ga daar in mijn "oeuvre" op in, maar even niet hier. Wat ik daarbij nog zo extra verontrustend vind, is het feit dat ze niet gezien worden. Of ontkend. Of weggewoven. Of ik word zelf het mikpunt van kritiek.

Om het toch wat duidelijker te maken, noem ik toch maar één van de ergste en hardnekkigste weeffouten, als illustratie: de aanname dat er voor elk kind een passende onderwijsplek zou zijn. Dat is een illusie. Zeker een kwart van alle leerlingen - sommigen noemen deze groep de 'creatief begaafden' - lijden ernstig onder dit strakke en creativiteit onderdrukkende systeem. Daar helpt geen wet tegen: je kunt wetten bedenken zoveel je wilt, be my guest, maar die gaan niet helpen. En dat zien we elke dag weer.... (ik bedoel natuurlijk de Wet Passend Onderwijs).

Het onderwijs werkt met gemiddeldes. Het werkt met een gemiddeld kind. Sinds meneer Quetelet in de 19de eeuw het statistische begrip "het gemiddelde" uitvond (lees "De Mythe van het Gemiddelde" van Todd Rose) zitten we met een systeem dat daar kritiekloos mee door is blijven gaan. Het onderwijs - en dit is heel wrang - kent kinderen niet goed. Lees dat nog eens. Het onderwijssysteem kent kinderen niet goed. Het kan kinderen wel langs bepaalde meetlatten leggen - jij naar het MBO, jij naar VWO - maar dat is vergelijkbaar met kinderen selecteren op basis van bv. hun lichaamslengte of spierkracht. Dus niet het hele kind. In mijn boek werk ik dit thema verder uit (in de beschrijving onder deze podcast vind je de hoofdstukken) klik hier.

Voel je hem?

Kan er ook niks aan doen - ik heb het niet bedacht. Jij ziet de kinderen wel. Trouwens, de meeste leerkrachten ook.

Zin 4) Tsja...... misschien veroorzaakt het systeem wel niet de uitval, maar wat dan wel? De bewijzen stapelen zich wel op. De zorgplicht wordt niet toegepast. De loketfunctie, zoals bedoeld in de Wet Passend Onderwijs, wordt niet toegepast. Onderwijs houdt op bij de schoolmuur. Probleemgedrag is gepercipieerd probleemgedrag - gedefinieerd vanuit de context van de klas, waarin gehoorzaamheid en compliance de norm zijn en een kind dat daar niet goed tegen kan 'dus' een probleemkind wordt. Kinderen worden dossiers - en doorgegeven naar andere scholen, die vervolgens het kind weigeren. Oorzaken zoeken buiten 'het systeem' is veel gemakkelijker - want dat systeem is heilig. Dus ligt het aan het kind, en anders wel aan de thuissituatie. Moet ik doorgaan? Of wordt het een woordenspelletje? 

Of kritiek op het systeem oplossingen niet dichterbij brengt? Ik denk juist van wel. Je moet immers een goede analyse maken waar het misgaat. Ik doe dat. Van daaruit kun je des te makkelijker naar oplossingen zoeken: precies die onderdelen adresseren, die de problemen nu veroorzaken. Eigenlijk heel simpel. In mijn ervaring in de ICT hield ik me daar ook mee bezig: hoe ontstaat een probleem? En waar? En wanneer treedt het op? Wie heeft er last van? Wie is de eigenaar? Etc. heel boeiend vakgebied! Dus ik weet er een beetje van.

Genoeg gespreksstof!

Dit is zeker niet bedoeld om jou tegen te spreken. Wel om je mijn redenen te geven waarom ik dat s-woord wel gebruik. En blijf vooral doorgaan met je prachtige werk! Ik hoop dat we een vruchtbare dialoog kunnen blijven aanhouden. Dat is hard nodig.

Hier nog even de weergave van ons gesprek over thuiszitters klik hier.

P.s. hieronder citeer ik je, terwijl je schrijft over het gebrek aan pedagogische benadering. Dat kan ik alleen maar beamen. Ik heb het idee dat je het hier hebt over vooral de bestuurlijk/bureaucratische kant van het systeem. Ik bedoel meer de onderwijskundige kant van het systeem, dus hoe het in de klas gaat: het frontale model, de busopstelling, het vaste curriculum dat geen vrijheid toelaat, er is maar één antwoord goed, toetsen, toetsen, meer toetsen, etc. Tezamen vormen die het systeem.

=======================================================

In je essay (2022) schrijf je het volgende:

toch blijkt pedagogiek in de beleidsliteratuur en het maatschappelijk debat over dit onderwerp nauwelijks een rol te spelen. Het gaat daar steeds over (eveneens relevante) zaken als financiering, registratie, definitie, samenwerking, bestuurlijke organisatie, juridische kaders en systeemverbeteringen. Zelden of nooit over pedagogiek. De manier waarop het vraagstuk doorgaans benaderd wordt noem ik hier de systeembenadering, omdat uitgangspunt is de veronderstelling dat een juiste inrichting van het onderwijssysteem de crux in de oplossing van het probleem is. De systeembenadering van het thuiszittersvraagstuk kenmerkt zich door vragen als: hoe weten we hoeveel er precies zijn, wie moet de kosten voor extra zorg en aandacht opbrengen, wie is aansprakelijk en verantwoordelijk? Hoe kan leerplicht gehandhaafd worden, welk deel van het probleem hoort in het onderwijssysteem en welk deel in het zorgsysteem, hoe weten de betrokkenen van elkaar wat ze doen? Hoe, door wie en wanneer moet besloten worden of een kind speciaal onderwijs nodig heeft, wat zijn de taken van het zorgteam in de school, hoe is de overdracht van kinderen met speciale behoeften van Po naar Vo geregeld? Etc.