De gestresste rat

Het verhaal over de beroemde experimenten van de Canadese psycholoog Bruce Alexander en zijn collega's in de jaren 70.

Het oorspronkelijke experiment

In eerdere verslavingsonderzoeken werden ratten vaak alleen in een kale kooi opgesloten. Ze kregen twee drinkflesjes:

• gewoon water

• water met morfine of een andere drug

Veel ratten gebruikten zoveel van het drugswater dat onderzoekers concludeerden:

"Drugs zijn zo verslavend dat een dier er zelfs voedsel of overleving voor opoffert."

Die conclusie kreeg veel invloed op het denken over verslaving.

De kritiek

Alexander vond dat er iets vreemds aan de hand was. De ratten zaten:

• alleen

• zonder speelruimte

• zonder sociaal contact

• zonder afleiding

Met andere woorden: ze leefden in een rattengevangenis.

Hij bouwde daarom Rat Park: een grote, verrijkte leefomgeving met andere ratten, tunnels, speeltjes en mogelijkheden om te paren en te spelen.

Wat gebeurde er?

Ook deze ratten kregen de keuze tussen gewoon water en morfinewater.

Maar nu bleek:

• ze probeerden het soms wel;

• ze gebruikten veel minder;

• ze ontwikkelden veel minder dwangmatig gebruik;

• ratten die eerst verslaafd leken in isolatie, gebruikten vaak minder nadat ze naar Rat Park verhuisden.

Waarom was dit belangrijk?

De oorspronkelijke onderzoekers hadden eigenlijk niet alleen "drugs" onderzocht, maar onbedoeld:

drugs + extreme sociale isolatie + verveling + stress.

Daardoor was hun conclusie te eenvoudig.

Alexander stelde dat verslaving niet alleen een eigenschap van een stof is, maar ook sterk afhangt van de leefomgeving en sociale context.

Maar er zit een nuance aan

Rat Park wordt tegenwoordig soms overdreven voorgesteld als:

"Verslaving bestaat helemaal niet; het is alleen een sociaal probleem."

Dat gaat te ver.

Later onderzoek liet zien dat:

• sommige middelen wel degelijk zeer verslavende eigenschappen hebben;

• genetica meespeelt;

• sociale omstandigheden meespelen;

• psychische problemen meespelen.

De moderne visie is meestal:

verslaving ontstaat uit een samenspel van stof, persoon én omgeving.

Waarom het experiment zo beroemd werd

Net als de kikker-anekdote liet Rat Park zien hoe gevaarlijk verborgen aannames kunnen zijn.

De oorspronkelijke onderzoekers dachten dat ze de vraag onderzochten:

"Wat doet een drug met een rat?"

Maar feitelijk onderzochten ze:

"Wat doet een drug met een eenzame, opgesloten, gestreste rat?"

Dat verschil bleek cruciaal.

Interessant genoeg werd Rat Park later ook vaak aangehaald door de Portugese drugshervormer João Goulão en door de journalist Johann Hari. Hari vatte de les kernachtig samen:

"Het tegenovergestelde van verslaving is niet nuchterheid, maar verbinding."

Dat is misschien wat te poëtisch voor een wetenschappelijke conclusie, maar het raakt wel de kern van wat Alexander probeerde te laten zien.